ISTORIJA

Novi kolonisti, nova naselja

Završetkom prvog svetskog rata izmenjena je geografska karta Evrope. Austro- Ugarska Monarhija se raspala, na Balkanskom poluostrvu je formirana nova država: Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno stara Jugoslavija. Tada se, pocetkom dvadesetih godina, na teritoriji katastarske opštine Bajmok formiraju naselja Rata i Mišicevo, kao i Madaraški salaši. Granicni deo Madaraških salaša nastaje povlacenjem jugoslovensko-madjarske granice, dok su dva pomenuta naselja nastala posredstvom agrarne reforme na takozvanom vlastelinskom zemljištu koje je eksproprisano od grada Subotice. Prema tome, dotle je to zemljište, od ponovnog naseljavanja Bajmoka, bio u svojini grada. Na osnovu zakona koji je usvojen 15. februara 1919. godine, u Kraljevini SHS zemljišni posedi od preko 500 jutara su eksproprisani uz nadoknadu. U kraljevima gde je vlada oskudica u obradivoj zemlji, eksproprisani su posedi preko 200 jutara. U skladu sa agrarnom reformom u Bajmoku je eksproprisano vlastelinsko zemljište. I sama Rata je svoje ime dobila na osnovu toga što je poštanska banka 1906. godine vlastelinsko zemljište, parcelišuci ga, davala na dvadesetpetgodišnji zakup, na otplatu, odnosno, kako je to jezikom ovdašnjeg naroda bio receno, na rate. Svaka parcela je iznosila po 25 katastarskih jutara. Zakupci su na zakupljenoj zemlji gradili salaše. Tako se na rati poceo formirati salašarsko naselje. Zakupci su uglavnom bili Bajmocani. Posle prvog svetskog Rata je kolonizovana. Prvi kolonisti na ovo naselje stižu avgusta meseca 1921. godine. Ovi kolonisti, u stvari, dolaze iz takozvanog Bajskog trokuta, odnosno kacmarske, garske i bacalmaške opštine. Bile su to uglavnom hrvatsko-bunjevacke optantske porodice, koje su želele da žive u zajedništvu sa svojim sunarodnicima. Drugi deo Rate naseljen je dobrovoljcima. Oni su na novom naselju kolonizovani 1924. godine. Na Ratu dolaze i kolonisti iz Tavankuta. Prema zapisima nekadašnjeg bajmockog podbeležnika Karolja Kokaija, na Ratu je kolonizovano 170 porodica. Prema tim zapisima, iz Madjarske, to jest iz Bajskog trokuta je došlo 30, iz Tavankuta 44, Bosne 6, Srbije 8, Crne Gore 76, i iz Like i Krbave 6 kolonistickih porodica. Organizovana nastava na ovom naselju pocinje 1924. godine, ali škola na Rati se gradi tek 1930. godine. I Mišicevo je formirano na slican nacin kao Rata. Svoj naziv je dobilo po Živojinu Mišicu, legendarnom vojskovodji iz prvog svetskog rata, vrhovnom komandantu srpskih jedinica na solunskom frontu. Pošto je medju kolonistima bilo i ucesnika proboja solunskog fronta, onu su u znak zahvalnosti prema komandantu naselju dali naziv Mišicevo. Prvi kolonisti takodje dolaze iz Bajskog trokuta. Optanti su, u stvari bile srpske i bunjevacke porodice koje posle trijanonskog mirovnog ugovora nisu želele da ostanu u Madjarskoj. Nasuprot tome, dobrovoljacke porodice iz Mišiceva prethodno su 1921. godine, kolonizovani u Banatskom Arandjelovu. Medjutim, pošto je tamo ziratna zemlje bila lošeg kvaliteta te ju je tanošnje stanovništvo teškom mukom obradjivao, dobrovoljci od Opštinskog predstavništva u Banatskom Arandjelovu dobijali dozvolu za kolonizaciju u blizu Bajmoka. U Mišicevo tako stiže 75 porodica, od toga 22 iz Madjarske, a 53 porodice iz Srbije, Hercegovine, Bosne i Like. Lokacija naselja je odredjena novembra meseca 1925. godine. U Mišicevo su stigla ukupno 332 lica, kojima su podeljena 982 katastarska jutra zemlje. Nakon kolonizacije za školsku decu se ubrzo pocinje organizovati nastava, koja se održava u zakupljenim kucama. Tek u novoj Jugoslaviji deca iz Mišiceva dobijaju dve ucionice u zgradi Doma kulture. Ekonomska situacija u Kraljevini Jugoslaviji, formiranoj posle prvog svetskog rata, veoma teška. Narocito je težak položaj boraca koji su se tek posle cetvorogodišnje borbe i ratovanja vratili u svoje domove. Novoformirana vlada nastoji da barem delimicno pomogne položaj dobrovoljaca time što donosi Zakon o agrarnoj reformi. Prema ovom zakonu je svaki dobrovoljac koje se upisao kao kolonista dobijao pet hektara zemlje i zemljište za kucu. Kolonisticke dobrovoljacke porodice koje dolaze u Bajmok dobijaju 8.75 katastarskih jutara zemlje, a pored toga i po jedno katastarsko jutro po svakom clanu domacinstva. Ostali kolonisti i bezemljaši po clanu domacinstva dobijaju samo tri cetvrtine ili jedno jutro zemlje. Jedan manji deo proleterijata takodje posle agrarne reforme dobija 2-3 jura zemlje. Tada je i jedan deo Hrvata-Bunjevaca na Rati dobio zemljište za kuce. Sprovodjenje agrarne reforme povereno je velikosrpskoj buržoaziji. Ona bezemljaše neslovenskog porekla iskljucuje iz agrarne reforme. Starosedeoci, koji su vekovima vodili borbu protiv veleposrednika, sada prilikom deobe zemlje ili ne dobijaju zemlju ili pak od režima dobijaju samo simbolicne površine. Bez zmlje ostaju sluge i biroši. Stoga ova deoba zemlje nije mogla biti pravdena. Agrarnom reformom su i drugi nezadovoljni. Pored tog nezadovoljstva tadašnje politicke stranke i na drugi nacin cine pokušaje za zaoštravanje nacionalnog pitanja. Vladajuce partije se ne plaše raznovrsnih ekstremnih nastupa, kao što na primer, 1926. godine ometanje zborova i izazivanje tuca. Tako se zbilo i to da je na jednoj tržnici posle održanog zbora došlo do ukrštanja toljaga. Posle krvavih sukoba slabija strana se povukla u obližnju krcmu. Uprkos svemu, izmedju kolonista i mesnog stanovništva razvijaju se korisne veze. Gradjani razlicitih nacionalnosti vremenom su se medjusobno sprijateljili. Tako klasno svesno stanovništvo zajedno sa kolonistima i lokalnim stanovništvom inicira formiranje jedinstvenog fronta, medjutim, da bi za to sazreli uslovi trebalo je još dosta istrajno raditi, imati strpljenje i vremena. Tome je u krajnjoj liniji doprinela ideologija KPJ.

Tako je bilo na Rati

Rata je naselje koje se nalazi severno od Bajmoka, s desne strane železnicke pruke Subotica-Sombor. Naziv Rata je dobilo po nacinu izdavanja u zakupa i kupovine zemlje - na rate. Kao ušoreno naselje nastaje posle prvog svetskog rata. Prvi njeni stanovnici bili su Hrvati-Bunjevci, optanti potom dobrovoljci kolonisti iz prvog svetskog rata: Crnogorci, Srbi, Bosanci, Hercegovci i Licani. U medjuvremenu doselilo se i nekoliko porodica iz Tavankuta. Pored toga, na Rati je sagradilo svoje kucice i nekoliko porodica agrarne sirotinje iz sela: Hrvati-Bunjevci i Madjari.Posle prvog svetskog rata agrarni poleterijat u Bajmoku, kao i širom Vojvodine, znao je da je prevaren najavljenom, ali ne sprovedenom agrarnom reformom u bivšoj Jugoslaviji. Uslovi pod kojima je vršeno naseljavanje dobrovoljaca iz prvog svetskog rata i kolonista bili su takodje neravnopravni. U boljem su položaju bile one male porodice koje su na svojim “parcelama” zatekle stambene i ekomonske zgrade, od onih bojnih velikoh porodica koje su došle na “golu” zemlju. Ekonomska diferencijacija medju stanovnicima je takode bila prisutna. Mnogi Rajani nisu gledali na zemlju i njene mršave prihode kao na dobru i sigurnu perspektivu za svoju decu. Radi toga su se mnogi kolonisti, pa i oni najsiromašniji, orjentisali na školovanje dece, uglavnom u Subotici. Tridesetih godine oživljava i jaca organizovana aktivnost Komunisticke partije Jugoslavije i Saveza komunisticke omladine Jugoslavije u subotickim srednjim školama. Na subotickom Pravnom fakulteru još od ranije primetno raste uticaj KPJ. Racanska omladina na ovim institucijama dolazi u dodir sa naprednim idejama. Vec sredinom tridesetih godina nekoliko djaka postaju clanovu SKOJ-a. Vezu izmedju Suboticana i racanskih skojevaca održava Ilija Lubarda, koji je tada vec bio clan KPJ. 1936.godine racanski skojevci izvode uspešnu akciju, a agrarni proleterijat priprema se za štrajk. Sada medju skojevcima sazreva misao i traži se najpogodniji nacin da se od individualnog idejno-politickog uzdizanja predje na masovne oblike aktivnosti. Iako malobrojna, skojevska grupa preduzima akciju: sada uz saradnju ucitelja i demokratski nastojenih kolonista 1936. godine formiraju Narodnu knjižicu i citaonicu “Njegoš“. Za sekretara Knjižnice izabran je Vukan Djukic, skojevac. Za razvoj aktivnosti Knjižnice iznajmljivana je kucica u blizini škole. Ona postaje središte okupljanja. 1937. godine na Rati je vec bilo pet skojevaca. U okviru Knjižnice ilegalno je delovao aktiva SKOJ-a. Te godine su pored knjižnicarskih delatnosti oformljuju i dve sekcije: dramska i sportska. Od sredstava zaracenih na ulaznicama i od dobrovoljnih priloga kupuju se knjige, šah garniture i rekvizite za stoni tenis. U jesen 1937. godine održana je skupština Knjižnice. Na njoj se pored postojecih sekcija formira i Odbor za omaldinu koji se angažuje u radu na omladinskim pitanjima. Istom prilikom pokrenuto je i pitanje izgradnje doma kulture na Rati, pa je izabran i Odbror za podizanje doma. Nosioci rada u Knjižnici bili su skojevci. Svaki od njih bio je direktno ukljucen u kulturni rad. Pocelo je omasovljavanje i ocigledno se video uticaj mladih skojevaca na kreiranje kulture na Rati. Saradnja izmedju Knjižnice i citaonice “Njegoš” na Rati i “Preporoda” u Žedniku postaje sve tešnja. Neko odblici dobro uhodane prakse sa Žednika prenose se na Ratu. Tako je donešen iz Novog Žednika i uzorni primerak zidnih novina pa omladinci prihvataju i nastavljaju uredjivanje svojih zidnih novina. Kasnije se vrši razmena dobrih i aktuelnih clanaka, pesama i crteža. Zidne novine su uredjivali i izdavali redakcijski i umetnicki odbor. Kasno u jesen 1939. godine, kada se broj clanova SKOJ-a, i simpatizera povecao, formira se Povereništvo SKOJ-a. Za sekretara povereništva je izabran Vukan Djukic. Od sada društveno-politicka, kulturno-zabavna i sportska aktivnost u okviru Knjižnice postaje obuhvatnija. Kupljen je i filipsov radio-prijemnik. Radio je uneo nov oblik zabave u rad Knjižnice i citaonice. Cetvrtkom su slušane “humoristicke veceri” Radio Beograda, pa je tim prigodama prostorija citaonice bila prepuna slušalaca. Ponekad je taj broj prelazio stotinu ljudi. Stariji su obicno sedeli na klupama kao u bioskopu, a mladi stajali unaokolo.

Mladi osnovali “Mladost”

Subotom su omladinci na Rati uspešno organizovali igranke. Od prikupljenih sredstava od ulaznica placen je harmonikaš. Odbor za omladinu na igrankama je uveo stalno dežurstvo, kao meru predostrožnosti da ne bi na provokativan nacin dolazilo do tuca i time se krnjio ugled reda citaonice. Uvodjenjem usmenih novina, subotom, pre pocetka igranke, osvežen je rad na informisanju mladeži o aktuelnim pitanjima. Usmene novine su pocinjale “Vrapcem” u kome je alegoricno ali kriticki opevana spoljna i unutrašnja politika. Zatim zacinjen humorom, sledioje osvrt na lokalne probleme koje režim nije rešavao ili ih je zapostavljao. I na ovaj nacin su politicki uticali na široke narodne mase. Dramska sekcija svoje pozorišne predstave, skeceve, humoristicke veceri izvodila je u školskoj zgradi na Rati, a povremeno i u kafani. Samo 1940. godine izvedeni su Cankarev: “Sluga Jevrej i njegovo pravo”, “Seljak i june” i druge. Ovakav rad dramske sekcije je proširen i izvocenjem priredbi u Bajmoku, Mišicevu, Aleksi Šanticu, Bilicu kod Sombora i na drugim mestima. Odbor za izgradnju doma, pod uticajem skojevaca, zapoceo je dobar posao. Prikupljeni su dobrovoljni prilozi za izgradnju doma u vidu “ciglice”. One su sam na Rati i Bajmoku prodavane i u okolnim selima i kolonijama. Nakon ove akcije kupljena je cigla za ostvarivanje ove zamisli ali do izgradnje doma nije došao zbog izbijanja drugog svetskog rata i okupacije zemlje. U medjuvremenu SKOJ-evska organizacija je omasovljena. Vec pocetkom 1940. godine u Povereništvu SKOJ-a bilo je 14 clanova, a od toga broja cetiri omladinca i omladinke su iz redova hrvatske nacionalnosti. Time su stvoreni preduslovi da povereništvo svoj rad proširi na hrvatski i bunjevacki živalj regrutovan uglavnom medju poljoprivrednim nadnicarima i zanatskim radnicima. Na inicijativu skojevaca, u skucenom stanu mladog berberskog radnika, tek primljenog u SKOJ, u jesen 1939. godine, održan je skup na kome je osnovano Kulturno-prosvetno društvo “Mladost”. Ono je imalo slucan zadatak kao što je Knjižnica i citaonica “ Njegoš“. Poseban znacaj i uloga “Mladosti” su u tome što su KPJ i SKOJ u to vreme proširili svoj uticaj na agrarnu sirotinju, koja je do tada, uglavnom, bila pod uticajem drugih legalnih politickih stranaka. U društvu se brzo i mnogo radilo na omasovljenju clanstva. Oformljena su dva kružoka: jedan za omladinu, a kojom je radila Katica Pleša, clan SKOJ-a, i drugi za odrasle kojima je radio izmedju ostalih i Marko Bacic-Šantavi. Bacic je bio vec iskusan radnik. Njega su još 1933. godine zbog ucestvovanja u štrajku prognali iz Beograda. Clanovi Kulturno-prosvetnog društva “Mladost” su svoje predstave, vesele veceri i druge priredbe izvodili u školi na Rati i u Bajmoku u Varginoj gostioni. Repertoar su cinili skecevi, šale, doskocice i ozbiljna dramska dela kao “Gospodja ministarka”, “Vlast”, i drugo. Pored ovih oblika rada, štampa je redovno kupovana i citana, a knjižni fond je neprestano bogacen. Zidne novine su takodje postle vid kulturno-prosvetne aktivnosti i bile su tribina i za samostalne radove, mahom omladine. Iako su Knjižnica i citaonica “Njegoš” i Kulturno-prosvetno društvo “Mladost” bile dve posebne kulturne institucije, medjusobna saradnja nije izostajala, jer su obe radile pod istim idejama i predvodjeni skojevcima na Rati. Saradnja je neprimetno ucvršcivna i proširena. Dokaz za to pruža nam zajednicki nastup na godišnjici pogubljenja Matije Gupca, vode seljackog ustanka. Stambene prostorije berberskog radnike bile su pretesne da bi mogle da prime sve prisutne, mahom racansku sirotinju, koji su na ovu svecanu priredbu došli. Isti program je izveden i u prostorijama Knjižnice i citaonice “Njegoš”. Zahvaljujuci svestranoj angažovanosti SKOJ-a i njenog clanstva, tom prilikom su se prvi put na istom svecanom nastupu našli okupljeni Crnogorci, Srbi, Hrvati-Bunjevci i Madjari. Rad i uticaj Partije je kroz ove oblike bio ocevidan. Delatnost mladih se ogledalo i u rasturanju i širenju progresivne štampe: “Žena danas”, “Narodni glas” na srpskohrvatskom jeziku, a medju madjarskim življenjem propagirani su listovi: ”Nepszava” i casopis ”Hid”. Rad i prostorije Knjižnice “Njegoš” i Kulturno-prosvetnog društva “Mladost” stalno su bili pod prosmatranjem bajmocke žandarmerijske stanice. U kulturnim institucijama vršeni su i pretresi. U znak secanja na predratnu delatnost skojevaca na Rati, stanovnici Bajmoka su 1969. godine na zgradi Zadružnog doma otkrili spomen plocu. Tradicije ovog revolucionarnog rada neguje Zavicajna sekcija Osnovne škole “Vuk Karadžic” u Bajmoku uz tesnu saradnju društveno-politickih organizacija na Rati.

Bajmok u leksikonima

Bajmok, naseljeno mesto i opština na teritoriji grada Subotice, AP Vojvodina. U sastavu njegove opštine su Novo Selo, Mišicevo i druga okolna naselja ranijih subotickih salaša. Leži na višoj desnoj zaravni severne Backe, u plitkoj dolini (117 m), izvornog kraka Krivaje. Stanica je na pruzi Subotica-Sombor i raskrsnica na strom putu istoga pravca. Bajmok se prvi put pominje 1462. Za vreme Turaka (1542-1686) pripadao je Somborskoj nahiji. Kada su 1598, na turskim vojnim pohodima, krimski Tatari prezimili u Somboru, srpsko stnovništvo iz Bajmoka i ostale severne Backe iseljavalo se u krajeve oko Ostrogona. Na njihova mesta u Bajmoku se od 1622 doseljavaju Bunjevci. Posle ukidanja Potiske vojne granice,1746, pocelo je naseljavanja Madjara, docnije i Nemaca. Bajmok je 1910. godine imao 1789 kuca sa 8271 st., a 1921. godine je imao 8848 st. Stvorene naseobine Srba iz Like, Bosne, Hercegovine i Crne Gore uništene su za vreme madjarske okupacije 1941-1944, ali su posle Oslobodjanja obnovljene doseljenicima iz istih krajeva i iz Makedonije i Srbije (Novo Selo i dr.). Godine 1953. Bajmok je s okolnim naseljima imao 3010 kuca za stanovanje, 15 javnih i 5 privrednih zgrada, 3542 domacinstva sa 11.431 st. Poljoprivredno naselje sa razvijenim zadrugarstvom, Bajmok je i lokalni zanatski i trgovinski centar. U njemu se razvila i industrija na bazi lokalnih sirovina (mlin, kudeljara, 2 ciglane i dr.). Ima nižu gimnaziju i školu ucenika u privredi.

Tekst pripremio: Aleksandar Joksic